اشتراک گذاری
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در email
اشتراک گذاری در twitter

سازمان ملی مهاجرت

نقدی بر تصویب کلیات طرح ایجاد سازمان ملی مهاجرت در مجلس

«قانون تشکیل سازمان ملی مهاجرت» که از سال ۱۳۹۷ در برزخ قانون‌گذاری کشور دست به دست می‌شد اخیرا دوباره به جریان افتاده است و کلیات آن در روز یکشنبه ۲۲ آبان ۱۴۰۱ به تأیید نمایندگان مجلس شورای اسلامی رسیده است. قانونی که در حال حاضر مطرح است تشکیل یک سازمان ملی مهاجرت ذیل وزارت کشور را مطرح می‌کند که رئیس آن معاون وزیر کشور است و قرار است بر اساس مصوبات شورای هماهنگی مهاجرت (که متشکل از گروهی از وزیران و رؤسای سازمان‌های دولتی است) در جهت مدیریت یک‌پارچه‌ و نظارت بر امور مربوط به اتباع خارجی قدم بردارد. تمام وظایف و مأموریت‌های تعریف‌شده ذیل ماده ۵ قانون موجود اعم از برنامه‌ریزی، اجرای سیاست‌ها، جمع‌آوری آمار و اطلاعات، و مدیریت مطلقاً متمرکز بر اتباع خارجی ساکن ایران (جریان مهاجرت ورودی به کشور) است. گرچه طرح موجود با هدف ارزشمند ساماندهی به اتباع خارجی ساکن کشور سیاست‌ها و برنامه‌های خوبی را پیشنهاد می‌دهد، اما تأسیس سازمانی که حقیقتاً «ملی» و دربرگیرنده‌ي همه‌ی جوانب امر «مهاجرت» باشد نیازمند نگاهی چندوجهی‌ و توجه به ویژگی‌های زیست بوم مهاجرتی ایران است که طرح موجود از آن بی‌بهره مانده است.

جای خالی توجه به چندجانبه‌بودن الگوی مهاجرتی ایران

ایران از نظر مهاجرتی موقعیت نسبتاً منحصر‌به‌فردی در منطقه و جهان دارد. حضور میلیون‌ها ایرانی مهاجر در خارج از کشور و میلیون‌ها تبعه‌ی خارجی ساکن ایران نشان می‌دهد که ایران هم کشوری مهاجرفرست و هم کشوری مهاجرپذیر محسوب می‌شود و با حجم قابل توجهی از انواع مهاجران سروکار دارد. به دلیل موقعیت جغرافیایی ایران،‌ برخی از مهاجران ورودی به ایران از کشورهای افغانستان و پاکستان از کشور ما به عنوان مسیر ترانزیت برای رسیدن به ترکیه و دروازه‌های اروپا استفاده می‌کنند. مهاجرت خروجی از ایران نیز به شکل‌های مختلفی اتفاق می‌افتد و گرچه «مهاجرت نخبگان» است که عمدتا مورد توجه سیاست‌مداران قرار می‌گیرد، رصدخانه‌ی مهاجرت ایران درباره‌ی کلید خوردن فازی از مهاجرت عام هشدار داده است که همه‌ی گروه‌ها را در بر می‌گیرد. در چنین شرایطی، توجه به جریان مهاجرت ایرانیان نیز نباید با خروج آن‌ها از مرزهای کشور متوقف شود و ایرانیان خارج از کشور نادیده انگاشته شوند چرا که آن‌ها حجم قابل توجهی از دانش، مهارت، و تخصص دارند که با سیاست‌گذاری‌های درست در راستای بازگشت یا بازبهر‌ه‌مندی (حتی به صورت مجازی) می‌توان آن را از پتانسیل بالقوه به بالفعل در جهت توسعه‌ی کشور تبدیل کرد. بدین ترتیب چندجانبه بودن الگوی مهاجرتی ایران مهم‌ترین ویژگی آن است و سازمانی که بخواهد به راستی هم «ملی» باشد و هم متمرکز بر پدیده‌ی «مهاجرت» و نه صرفا «اتباع خارجی» باید این چندجانبه‌ بودن را در ساختار خود بازتاب دهد. مدیریت اتباع خارجی ساکن کشور اگر به جریان خروجی مهاجرت نظر نیندازد نمی‌تواند مدیریتی هوشمند باشد و امکان برقراری توازن مهاجرتی را برای کشور ایجاد کند.

نیازهای زیست بوم مهاجرتی ایران نادیده گرفته شده است

با توجه به این که سند تحول دولت سیزدهم مشخصا به ضرورت ایجاد یک سازمان ملی مهاجرت با رویکردی همه‌جانبه (با «مأموریت هماهنگی و مدیریت کلیه جریان‌های مهاجرتی ورودی و خروجی کشور») اشاره می‌کند و نگرش تک‌ساحتی امنیتی‌ و تهدیدمحور موجود را از آسیب‌های نظام فعلی حکمرانی مهاجرت در کشور می‌داند، مشخص نیست که چگونه مجلس و دولت‌مردان تنها یک سال بعد طرحی را پیش می‌برند که با نقطه‌نظرات این سند در تضاد است. به نظر می‌رسد عدم توانایی دولت در مدیریت فرابخشی بار دیگر مانع پیشبرد پروژه‌ای کارآمد شده است و وزارت کشور ترجیح داده است تا به جای فائق آمدن بر تنش‌ها و ناهماهنگی‌های بین وزارت‌خانه‌ها سازمان ملی مهاجرت را در قالب آشنای مدیریت امور اتباع خارجه پیش ببرد. این درحالیست که اهداف مطرح شده در سند تحول دولت سیزدهم -حتی صرفا در بحث مهاجرت ورودی- در رویکرد محدودکننده و امنیتی مسبوق به سابقه‌ در اداره‌ی امور اتباع خارجه‌ي وزارت کشور نمي‌گنجد. سازمانی که تنها نسخه‌ی مبسوط اداره‌ی کل امور اتباع خارجه باشد نیازهای زیست بوم مهاجرتی ایران را نادیده می‌گیرد و با تمرکز یک‌جانبه‌ی خود امکان مدیریت هوشمند مهاجرت در کشور و ایجاد تعادل در جریان های مهاجرتی را از بین می‌برد.

تمرکز تمام انرژی بر اتباع خارجی؛ ایرانیان مهاجر را فراموش کرده است!

گرچه تأکید موافقان طرح موجود بر ضرورت ساماندهی اتباع خارجی قابل درک است و شناسایی، ثبت، و آمارگیری از وضعیت مهاجران ساکن ایران به مدیریت و ادغام آن‌ها کمک می‌کند و دغدغه‌های امنیتی موجود را تسکین می‌دهد، نباید فراموش کرد که آمارگیری از جریان خروجی مهاجرتی کشورمان نیز همان‌قدر لازم است. در شرایطی که حکمرانی مهاجرت در دنیا (از جمله در چهارچوب حکمرانی مهاجرتی که سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) پیشنهاد کرده است) به سمت دربرگیرنده‌، همه‌جانبه‌، و پویش‌گرانه بودن پیش می‌رود، طرح فعلی سازمان ملی مهاجرت بر ارائه‌ي منفعلانه‌ي خدمات برای تنها یکی از گروه‌های مهاجراتی‌ای که ایران با آن‌ها سروکار دارد متمرکز است. سازمانی که خود را «ملی» می‌خواند نمی‌تواند تمام انرژی خود را بر اتباع خارجی متمرکز کند و ایرانیانی که به دلایل مختلف از ایران مهاجرت می‌کنند را فراموش کند. این مسئله در حال حاضر که ایران بنا به گفته‌ی بهرام صلواتی، مدیر رصدخانه‌ی مهاجرت ایران، وارد جدی‌ترین قله مهاجرتی خود می‌شود از همیشه ضروری‌تر است. ضمنا مخاطرات اقلیمی می‌توانند در آینده‌ی نزدیک به عامل اصلی تصمیم‌گیری‌های مهاجرتی مردم ایران، منطقه، و جهان تبدیل شوند و جریان‌های ورودی و خروجی مهاجرتی ایران را شکل دهند؛ در چنین بستری معقول نیست که تأسیس یک سازمان تازه با اهداف جدید و پیشرو و مکانیسمی برای تبدیل کردن تهدید‌ها به فرصت‌ها همراه نباشد.

معدود انتقادهای مطرح شده به طرح فعلی ضعف‌ اساسی آن در نگاه یک‌طرفه‌اش به مسئله‌ي مهاجرت را در نظر نمی‌گیرند و تنها از رویکرد سیاستیِ‌ تسهیل‌گرانه‌ای انتقاد می‌کنند که درواقع می‌تواند بدون توجه به وجود یا عدم سازمان ملی مهاجرت اتخاذ بشود یا نشود. برای مثال سارا فلاحی، نماینده‌ی ایلام در مجلس، در گفت‌وگو با «آرمان امروز» از این‌که این طرح به جای کنترل مهاجران همه‌چیز را برای آنان تسهیل می‌کند اظهار نگرانی کرده است و مهاجران ورودی به ایران را هزینه‌ساز و برای تجانس هویتی و فرهنگی کشور مخاطره‌آمیز دانسته است.

 به نظر می‌رسد نمایندگانی که نگرانند مبادا تصویب قانونی در راستای تشکیل سازمانی متمرکز بر امور مهاجرت پیامی مبنی بر باز بودن درهای کشور به پناهجویان غیرقانونی ارسال کند وضعیت نا‌بسامان فعلی ناشی از نبود یک سازوکار کارآمد سامان‌دهنده را نادیده می‌گیرند. این دیدگاه در نظر نمی‌گیرد که پدیده‌ی پویایی مثل مهاجرت را نمی‌توان به صورت تک بعدی و انعطاف ناپذیر «کنترل» کرد. فارغ از این‌که معیارهای اخلاقی و بشردوستانه را تا چه حد در مدیریت جریان ورودی مهاجرتی به ایران که عمدتا یک جریان پناهجویی است دخالت دهیم، حتی ثروتمند‌ترین کشورهای دنیا (از جمله آمریکا) موفق نبوده‌اند تا با رویکرد امنیتی و کنترل‌گرانه‌ي خود مهاجرت غیرقانونی را به صفر برسانند.(۱)

 

منبع ۱

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *